|
Lundinn er algengastur ķslenskra varpfugla og er įętlaš aš stofninn hér sé allt aš tķu til fimmtįn milljónir fugla, ķ Vestmannaeyjum er tališ aš stofninn sé um 8 milljónir fugla, fįir fuglar į Ķslandi vekja meiri athygli erlendra feršamanna en lundinn. Lundinn er mešalstór fugl innan svartfuglaęttarinnar eša um 31 cm og vegur um hįlft kķló. Vęngirnir eru fremur stuttir og lengd milli vęngjabrodda ķ flugi um 42 cm. Fuglinn er svartur į baki og fram į haus ofanveršan, meš svartan kraga um hįlsinn og svarta vęngi. Ķ vöngum er hann ljósgrįr meš lķtinn gulan fišurlausan skjöld viš munnvikin. Bringan er hvķt. Lappir og sundfit eru skęr-raušgul į lit en klęr dökkar. Nefiš er hįtt en stutt meš raušum, gulum og grįum rįkum og veršur nefiš hęrra og rįkirnar fleiri og stęrri į gömlum fuglum. Lundinn er farfugl. Hann į sķna tilveru aš hįlfu leyti og góšlega žaš į hafi śti, fjarri landi. Um mišjan aprķlmįnuš fer hann aš sjįst nįlęgt varpstöšvum en žęr eru allt ķ kringum landiš viš sjįvarsķšuna, ķ eyjum og śtnesjum, žar sem er mold og gras. Lundinn grefur sér holu ķ jaršvegsfylluna. Inngangar geta veriš einn eša fleiri. Ķ gömlum byggšum liggja holuop stundum saman og hafa lundaįhugamenn fundiš "fjölbżlishśs" ķ lundabyggšum ķ Vestmannaeyjum žar sem margir tugir lunda bśa. Flestir lundar bśa ķ sinni einkaholu. Jaršvegsholurnar eru oft 30-50 sentķmetra undir yfirboršinu og geta veriš frį einum og upp ķ fjögra metra djśpar. Innst er hreišurkimi og nokkuš frį honum grefur lundinn afkima, kamar, allt aš hįlfs metra langan, žvert į stefnu ašalganganna. Žangaš fer pysjan til aš drita. Holur hrynja og skemmast yfir veturinn og fyrsta verk lundans į vorin er aš taka til og hreinsa holuna. Žar sem lundabyggš er žéttust er nįnast hola viš holu, margar į hverjum fermetra. Stundum verpir lundinn ķ stórgrżttum uršum en žaš varp er óverulegt. Lundabyggš ķ brekkum įkvaršast af sjónlķnu frį nešstu holu og nišur aš sjó žvķ lundinn viršist ekki nį flugi nema hann sjįi til sjįvar. Žaš er nįnast hęgt aš teikna hęšir og dęldir ķ brśnum hverrar eyju eftir legu lundabyggšar. Ef lundi lendir einhverra hluta vegna ķ brekku eša dęld žar sem ekki sér til sjįvar veršur hann rįšviltur og ekki flugfęr fyrr en hann hefur baksaš śt į brśn. Žaš er sjįlfgefiš aš lundabyggš veršur mjög grasgefin žar sem lundinn greišir rķflega lóšarleigu meš ómęldum įburši. Lundabyggš er žvķ hvangręn langt fram eftir hausti og veršur fyrst gręn į hverju vori. Lundinn veršur kynžroska um fimm įra aldurinn og sumariš įšur fara ungfuglar aš svipast um eftir eigin holu. Ef ekki finnst yfirgefin hola er byrjaš aš grafa fyrir nżrri. Nęsta vor kemur lundinn aftur og lżkur žį viš holugeršina. Eftir aš lundinn hefur parast er tališ aš hann haldi tryggš viš makann mešan bįšir lifa. Įlitiš er aš pörin haldi ekki saman yfir veturinn heldur hittist į sjónum framan viš lundabyggšina aš vori. Ef karlinn finnur ekki kerlinguna nęr hann sér ķ nżja Ef sś gamla skilar sér žį lętur hann žį nżju róa. Lundinn verpir einu stóru eggi um mišjan maķ, svo stóru aš hann getur illa legiš į žvķ. Margir fuglar hafa hitablett į kvišnum sem leggst aš eggjum viš śtungun. Lundinn leggst ekki į heldur breišir hann vęnginn yfir eggiš lķkt og hann fašmi žaš aš sér. Tališ er aš oft misfarist fyrsta varpiš vegna žess aš ungfuglinn vandi sig ekki nóg til hreišurgeršar og lįti moldargólfiš eitt nęgja. Reyndir varpfuglar safna sinu, žurru žangi og fišri og nota žaš til aš einangra eggiš frį köldu gólfinu. Ķ rannsóknum į lunda hefur veriš tekiš eftir žvķ aš ef klak misheppnašist eša ef nżklakin pysja drapst , žį jaršaši lundinn stundum eggiš eša pysjuna ķ holunni ķ staš žess aš henda žvķ śt. Stundum er žetta öfugt, žį hendir hann eggi eša pysju śt śr holunni. Ķ slęmu įrferši hafa lundaveišimenn ķ śteyjum fundiš tugi pysja daušar viš holuna, į žaš sér sérstaklega staš ef mikil vęta, kuldi eša ętisskortur hafši veriš um sumariš. Žaš skiptir miklu aš lundinn sé til stašar žegar unginn skrżšur śr egginu til aš hlżja honum fyrstu stundirnar og flżta fyrir žurrkun. Žegar nįlgast mįnašarmót jśnķ-lślķ skrķšur pysjan śr egginu, žį hefst hinn žrotlausi ętisburšur lundans og fęrist žį heldur betur lķf og fjör ķ tilveruna, žvķ pysjan er matgrįšug og žurftafrek. Žessi linnulausa fęšuöflun stendur fram ķ mišjan įgśst, stundum til mįnašarmóta įgśst-september og jafnvel lengur en žaš ręšst af skilyršum sjįvar og žvķ hvort žęr tegundir sem lundinn nżtir, halda sig nįlęgt varpstöšvunum. Hér er um aš ręša mjóasķli, trönusķli, rękju og margskonar glęrįtu. Žegar sķlisburšur stendur sem hęst kemur yfir byggšina hér ķ Eyjum óbošinn gestur ķ leit aš fęšu. Žetta er kjóinn sem į sķnar varpstöšvar uppi į fastalandinu. Žaš er oft stórfenglegt sjónarspil žegar kjóinn, aš margra mati, allra fugla flugfimastur steypir sér yfir fljśandi lunda sem er meš fullt nef af ęti. Hefst žį heljarmikiš kappflug og nįvķgi žar sem lundinn snżr viš og reynir meš furšulegum hraša aš nį til sjįvar aftur og kafa meš feng sinn en sleppir honum ekki. Žetta tekst stundum en oftar fer žaš svo aš lundinn sleppir ętinu į flóttanum. Mį žį sjį hina makalausu flugfimi kjóans žar sem hann fer ķ loftinu "heljarflug" og hremmir ętiš įšur en žaš fellur til jaršar eša ķ sjóinn. Kjóinn tķnir nefnilega ekki upp žaš sem fellur ķ grasiš, žaš hiršir ritan eins og annaš aušfengiš ęti, enda er hśn jafnan į nęsta leiti. Lundinn veršur nś aš hefja nżjar kafanir žvķ ķ holunni bķšur grįšug pysja. Žaš eru fleiri fuglar en kjóinn sem ręna lundann ętinu. Nįfręnka hans, įlkan į žaš til aš renna sér eins og žota undir sķlislunda į flugi og hśkka ķ nef sitt žaš sem ķ lundanefinu var. Skśmur kemur hér einnig viš sögu og ręšst stundum į fljśandi lunda og hremmir hann hreinlega. Ķ lundabyggšinni kśra svo veišibjöllur, mįvar og ritur og ręna žessir vįgestir lundann žegar hann ętlar aš skrķša ķ holuna. Žrįtt fyrir žessar hęttur raska ręningjarnir ekki ró lundans aš marki ķ byggšinni. En ef og žegar gargandi hrafn eša fįlki fljśga yfir lundabyggš žį tęmist hśn hreinlega og lundarnir fljśga til sjįvar. Ekki er vitaš til aš hrafninn geri lundanum nokkuš mein. Aftur į móti hremmir fįlkinn fórnardżriš og étur žaš į stašnum eša flżgur burt meš brįšina ķ klónum. Sennileg skżring į hręšslu lundans viš hrafninn aš frį honum heyrist fįheyrt garg, ólķkt hljóši annarra sjófugla. Ķ lundabyggšinni rķkir samlyndi. Žó ber viš aš kastist ķ kekki og eigast žį viš tveir lundar og berjast aš mikilli heift og meš lįtum. Žeir hanga saman į nefjunum, veltast ķ brekkunni og oft ugga ekki aš sér og falla fram af brśnum eša ķ skorur. Samantekt Pétur Steingrķms.
(Heimildir: Morgunblašiš 15. febrśar 1998, bókin Bergiš klifiš eftir Hlöšver Johnsen sem kom śt įriš 1986, ritgeršin "Lundaveiši ķ Vestmannaeyjum eftir Ingibjörgu Finnbogadóttur sem hśn ritaši er hśn var viš nįm ķ Menntaskólanum į Laugarvatni og Eyjaskinna, rit Sögufélags Vestmannaeyja, 2. rit, 1983 )
|
